TMMOB MİMARLAR ODASI TRABZON ŞUBESİ
Artvin Ticaret Borsası Hizmet Binası Mimari Tasarım Yarışması Sürecine İlişkin
Değerlendirme Raporu
Artvin Ticaret Borsası Yönetim Kurulu tarafından, yeni hizmet binasının mimari projelerinin elde edilmesi amacıyla 28 Ekim 2026 tarihinde mimari tasarım yarışması ilan edilmiştir.
5174 sayılı sayılı Kanun kapsamında kamu kurumu niteliğinde meslek kuruluşu olan ticaret borsalarının, mal ve hizmet alımlarında serbest rekabet, açıklık, eşitlik ve kaynakların etkin kullanımı ilkelerini gözetmeleri gerekmektedir. Diğer yandan, mimarlık hizmetlerinin yürütülmesi, mesleki standartların korunması ve mesleki denetim süreçleri, 6235 sayılı TMMOB Kanunu ve ilgili Mimarlar Odası mevzuatı kapsamında Odamızın görev ve sorumluluk alanında bulunmaktadır.
Bu çerçevede, Artvin Ticaret Borsası tarafından ilan edilen yarışmanın şartları incelendiğinde; jüri oluşumu, katılım koşulları, ödül tutarları, müelliflik haklarının korunması ve yarışmanın yürütülmesine ilişkin usul ve esaslar bakımından Mimarlar Odası mevzuatı, mimari tasarım yarışmalarının yerleşik ilkeleri ve mesleki standartlarıyla bağdaşmayan düzenlemeler içerdiği görülmüştür.
Söz konusu eksikliklerin, mimarlık hizmetlerinin niteliği, mesleki emeğin korunması, yarışmacılar arasında fırsat eşitliği ve değerlendirme sürecinin bağımsızlığı bakımından doğurabileceği sakıncaların kamuoyu ve meslektaşlarımızla paylaşılması gerekli görülmüştür.
1. Jüri Teşkili ve Bağımsızlığı
Mimari tasarım yarışmalarında jüri; projelerin mesleki uzmanlık temelinde, bağımsız ve tarafsız biçimde değerlendirilmesini sağlayan temel mekanizmadır. Bu kapsamda asli seçici kurulun ilgili meslek disiplinlerinden beş veya yedi üyeden oluşturulması, mimarların kurulda çoğunluğu sağlaması ve işveren temsilcilerinin oy hakkı bulunmayan danışman jüri olarak yer alması, yarışmaların mesleki niteliği ve bağımsızlığı bakımından temel ilkelerdendir.
Ancak söz konusu yarışmada jüri yalnızca üç kişiden oluşturulmuş, kurulda tek bir mimara yer verilmiş ve yarışmayı düzenleyen kurumun Yönetim Kurulu Başkanı oy hakkına sahip asli jüri üyesi olarak belirlenmiştir. Bu yapılanmada mimarlar karar çoğunluğuna sahip olmadığı gibi, işveren de doğrudan karar mekanizmasında yer almaktadır.
Bu çerçevede, seçici kurulun oluşumunun bağımsız bir mimari yarışma jürisinden beklenen mesleki temsil ve tarafsızlık ilkeleriyle örtüşmediği; mevcut yapılanmanın, mesleki uzmanlık temelinde oluşturulmuş bağımsız bir jüriden ziyade, işverenin belirlediği bir değerlendirme komisyonu niteliği taşıdığı görülmektedir.
2. Emeğin Hakkaniyete Uygun Değerlendirilmesi ve Ödül Rejimi
Mimari tasarım yarışmalarında ödüllerin, yarışmanın konusu, yapının büyüklüğü, niteliği ve maliyeti ile yarışmacılardan beklenen mesleki emeğin kapsamı gözetilerek, ilgili mevzuat ve mesleki standartlar çerçevesinde belirlenmesi esastır.
Ancak söz konusu yarışmada birincilik için 15.000 TL, ikincilik için 10.000 TL ve üçüncülük için 5.000 TL ödül öngörülmüş; mansiyon ve satın alma bedeline yer verilmemiştir. Bir hizmet binasının tasarımına yönelik olarak hazırlanması beklenen etüt ve analizler, vaziyet planı, kat planları, kesitler, görünüşler, üç boyutlu görselleştirmeler ve açıklama raporları dikkate alındığında, belirlenen ödül tutarlarının bu kapsamda ortaya konulacak mesleki emeğin karşılığını sağlamaktan çok uzak olduğu açıktır.
Bu çerçevede, ödül tutarlarının yapının büyüklüğü, yatırım maliyeti ve mesleki hizmetin kapsamıyla ilişkilendirilmeksizin belirlenmesi, mimari fikrî emeğin hakkaniyete uygun biçimde değerlendirilmesi ilkesiyle bağdaşmamakta; yarışmanın mesleki standartlara ve emeğin korunması ilkesine uygunluğu bakımından ciddi sakıncalar doğurmaktadır.
3. Fikrî Hakların Korunması
Mimari projeler, 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu kapsamında, eser niteliği taşımaları hâlinde hukuki korumadan yararlanan fikrî ürünlerdir. Yarışmaya sunulan projelerin eser sahipliğinden doğan haklarının korunması, projelerin kullanım ve uygulama koşullarının açıkça belirlenmesi ve müelliflerin haklarının güvence altına alınması esastır.
Ancak söz konusu yarışmanın şartnamesinde, dereceye giren proje müellifine uygulama projelerinin hazırlatılacağına ilişkin herhangi bir güvenceye yer verilmediği gibi, kurumun uygulanacak projeye ayrıca karar verme hakkını saklı tuttuğu görülmektedir. Bunun yanında, ödül alan veya almayan projelerin ve bu projelerde yer alan tasarım fikirlerinin hangi koşullarda kullanılabileceğine, projelerin üçüncü kişilere hazırlatılmasına veya müellifin izni dışında değiştirilmesine ilişkin yeterli düzenleme bulunmamaktadır.
Bu çerçevede, yarışma sonucunda derece elde edilmesinin uygulama projesinin hazırlanması bakımından herhangi bir hak veya güvence sağlamaması ve projelerin sonraki kullanımına ilişkin koşulların belirsiz bırakılması, müelliflerin fikrî haklarının korunması bakımından önemli sakıncalar doğurmaktadır. Yarışmaya sunulan projelerin eser sahiplerinin izni dışında kullanılması, uygulanması veya değiştirilmesi, 5846 sayılı Kanun ile Mimarlar Odası Mesleki Davranış Kuralları kapsamında hukuki ve mesleki sorumluluk doğurabilecek niteliktedir.
4. Katılım Koşulları, Serbest Rekabet ve Fırsat Eşitliği
Mimari tasarım yarışmalarında katılım koşullarının, mesleki yeterlilik, serbest rekabet, açıklık ve fırsat eşitliği ilkeleri doğrultusunda belirlenmesi; yarışmacılar arasında nesnel ve mesleki gerekçelere dayanmayan sınırlamalara yer verilmemesi esastır.
Ancak söz konusu yarışma şartnamesinde katılımın yalnızca Artvin il sınırları içerisinde ikamet eden mimarlarla sınırlandırıldığı, bunun yanında büro tescil belgesi ile en az iki yıllık ofis deneyimi koşullarının birlikte arandığı görülmektedir.
İkamet koşulu, mesleki yeterlilikten bağımsız olarak coğrafi bir sınırlama getirmekte; büro tescil belgesi ve deneyim koşullarının birlikte aranması ise özellikle genç mimarların, mesleğe yeni başlayanların ve ücretli çalışan mimarların yarışmaya katılımını sınırlandırmaktadır. Bölgesel yarışmalar bakımından dahi katılım koşullarının objektif ölçütlere dayanmasının gözetilmesi gerekmektedir.
Bu çerçevede, şartnamede öngörülen katılım koşullarının mesleki gereklilikler bakımından nesnel ve makul gerekçelere dayanmadığı; serbest rekabet, açıklık ve fırsat eşitliği ilkeleriyle bağdaşmadığı değerlendirilmektedir.
5. Anonimlik (Rumuz Usulü) ve Çıkar Çatışması Riski
Mimari tasarım yarışmalarında yarışmacı kimliklerinin değerlendirme süreci tamamlanıncaya kadar gizli tutulması, projelerin bağımsız ve tarafsız biçimde değerlendirilmesinin temel güvencelerindendir. Bu kapsamda, rumuz usulünün etkin biçimde uygulanması, bağımsız bir raportörlük mekanizmasının oluşturulması ve jüri üyeleri ile yarışmacılar arasında çıkar çatışmasına yol açabilecek ilişkilerin önlenmesi esastır.
Ancak söz konusu yarışmada, teknik belgelerin temini için yarışmacıların kimlik, vergi, oda kaydı ve ikamet belgeleriyle doğrudan kuruma başvurmaları zorunlu tutulmuş; bağımsız bir raportörlük mekanizması öngörülmemiştir. Jüride yarışmayı düzenleyen kurumun Yönetim Kurulu Başkanının da yer aldığı dikkate alındığında, yarışmacıların kimlik bilgilerinin değerlendirme öncesinde jüri üyelerinin erişimine açık hâle gelmesi riski bulunmaktadır. Bu durum, rumuz usulü öngörülmüş olsa dahi anonimlik ilkesinin etkin biçimde uygulanmasına ilişkin tereddüt yaratmaktadır.
Bunun yanında, şartnamede jüri üyelerinin yakınları, iş ortakları veya çalışanlarının yarışmaya katılımını sınırlandıran çıkar çatışmasını önleyici hükümlere yer verilmemiştir. Katılımın yalnızca Artvin iliyle sınırlandırıldığı da gözetildiğinde, bu eksiklik tarafsızlık güvenceleri bakımından ayrıca önem taşımaktadır.
Bu çerçevede, şartnamede yarışmacı kimliklerinin gizliliğini ve jüri üyelerinin tarafsızlığını güvence altına alacak usul ve mekanizmaların yeterince tanımlanmadığı; söz konusu eksikliklerin yarışmanın objektifliği ve değerlendirme sürecinin güvenilirliği bakımından sakınca oluşturduğu değerlendirilmektedir.
6. Yarışma Takvimi ve Teknik Belirsizlikler
Mimari tasarım yarışmalarında proje hazırlama süresinin, yarışmanın konusu, yapının niteliği, tasarımın kapsamı ve yarışmacılardan beklenen çalışmalar dikkate alınarak belirlenmesi; yarışmaya ilişkin teknik ve idari koşulların ise katılımcılara önceden, açık ve eksiksiz biçimde sunulması gerekmektedir.
Ancak söz konusu yarışmada kamuoyuyla yalnızca ön şartname paylaşılmış; ihtiyaç programı, teslim edilecek paftalar ve ölçekler, soru-cevap süreci, jüri değerlendirme takvimi, jüri raporlarının açıklanması, sergileme, kolokyum ve itiraz usullerine ilişkin yeterli düzenlemeye yer verilmemiştir. Ayrıca teknik belgelerin başvuru sonrasında iletilmesi nedeniyle proje hazırlama süresi fiilen en fazla 18 günle sınırlandırılmıştır.
Bir hizmet binasının tasarımında arazi ve çevre verilerinin incelenmesi, topografik ve imar koşullarının değerlendirilmesi, ihtiyaç programının çözümlenmesi, mimari tasarımın geliştirilmesi ve sunum belgelerinin hazırlanması için öngörülen bu sürenin, nitelikli bir proje üretimi bakımından yetersiz olduğu değerlendirilmektedir. Teknik belgelerin başvuru sonrasında paylaşılması ise yarışmacıların hazırlık süreçlerini planlamalarını güçleştirmekte ve fiilî çalışma süresini daha da daraltmaktadır.
Bu çerçevede, yarışma takviminin mesleki çalışmanın gerektirdiği süre ve kapsam gözetilmeksizin belirlenmesi ile teknik ve idari süreçlerin şartnamede yeterince açıklığa kavuşturulmaması, yarışmanın öngörülebilirliği, katılımcılar arasında fırsat eşitliği ve mimari tasarımın niteliği bakımından önemli eksiklikler oluşturmaktadır.
7. Mesleki Denetim ve Disiplin Sorumluluğu
6235 sayılı TMMOB Kanunu, Mimarlar Odası Serbest Mimarlık Hizmetlerini Uygulama, Tescil ve Mesleki Denetim Yönetmeliği ile Mimarlar Odası Mesleki Davranış Kuralları çerçevesinde; mimari proje üretimi, jüri üyeliği ve raportörlük hizmetlerinin mesleki ilkelere, mesleki denetim esaslarına ve mimarlık hizmetlerinin gerektirdiği standartlara uygun olarak yürütülmesi esastır.
Bu kapsamda, yarışmanın düzenlenme biçimi, jüri oluşumu, katılım koşulları, ödül tutarları ve müelliflik haklarına ilişkin yukarıda belirtilen eksiklikler, organizasyonun mimari tasarım yarışmalarına ilişkin mesleki ilke ve kurallara uygunluğu bakımından ciddi tereddütler doğurmaktadır.
Bu nedenle, mesleki standartlara ve yarışma esaslarına uygunluğu tartışmalı olan söz konusu organizasyonda jüri üyesi, raportör veya yarışmacı olarak görev alacak üyelerimizin, mesleki yükümlülüklerini ve Mimarlar Odası Mesleki Davranış Kurallarını gözetmeleri gerektiği; mevzuata ve meslek etiğine aykırı fiillerin tespiti hâlinde ilgili üyeler yönünden disiplin hükümleri kapsamında değerlendirme yapılabileceği hususunun hatırlatılmasında yarar görülmektedir.
ÇAĞRIMIZDIR
Artvin Ticaret Borsası tarafından ilan edilen “Mimari Proje Yarışması”nın, yukarıda açıklanan eksiklikler nedeniyle yarışmaların temel ilkeleri ve mesleki standartlarla bağdaşmadığı; mevcut koşullarıyla mimari emeğin karşılığının gözetilmesi, müelliflik haklarının korunması, serbest rekabet ve bağımsız değerlendirme ilkeleri bakımından önemli sakıncalar taşıdığı değerlendirilmektedir.
Bu kapsamda, yarışmanın mevcut koşullarıyla sürdürülmesi, nitelikli bir mimari proje elde edilmesinden ziyade, mesleki emeğin ve fikrî hakların yeterli güvence sağlanmaksızın düşük bedeller karşılığında değerlendirilmesi sonucunu doğurabilecek niteliktedir.
Bu nedenle meslektaşlarımızı, mesleki emeğin değerinin ve müelliflik haklarının korunması amacıyla mevcut koşullarda düzenlenen yarışmaya katılmamaya davet ediyor; Artvin Ticaret Borsası’nı ise yarışma sürecini durdurarak şartnameyi, jüri oluşumunu, katılım koşullarını, ödül ve telif haklarına ilişkin düzenlemeleri TMMOB Mimarlar Odası ile iş birliği içerisinde, ilgili mevzuata ve mimarlık yarışmalarının yerleşik ilkelerine uygun biçimde yeniden düzenlemeye çağırıyoruz.
Kamuoyuna ve meslektaşlarımıza önemle duyurulur.
TMMOB MİMARLAR ODASI
TRABZON ŞUBESİ YÖNETİM KURULU
